09-06-2018 Số lượt xem: 30

Hiện nay, Hà Nội có nhiều công trình có tuổi đời chỉ hơn nửa thế kỷ hoặc một thế kỷ, nhưng lại có giá trị về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, là một phần ký ức của TP.

Song song với việc phát triển đô thị, việc bảo vệ giữ gìn các công trình này gặp rất nhiều khó khăn vì vướng cơ chế bảo tồn.
Nếu Hà Nội không còn cầu Long Biên
Đầu tháng 3/2018, người dân làng South Stoke ở Anh có một hành động khiến cả thế giới xôn xao nhắc đến là mua lại một quán rượu hơn 400 năm tuổi từ tay tư nhân. 470 người góp phần là người dân của ngôi làng nhỏ bé này, vì họ sợ quán rượu sẽ rơi vào tay tư nhân. Người dân cho biết họ muốn giữ lại quán rượu, bởi đó là một phần văn hóa cộng đồng mà họ không muốn mất đi. Mỗi TP đều có những biểu tượng văn hóa thuộc về ký ức mà như KTS Trần Huy Ánh nói: “Những công trình lịch sử, những không gian tạo nên lịch sử đô thị, tạo nên tình cảm, ký ức, phẩm giá của cư dân đô thị ấy”.
 
                     Cầu Long Biên từng gặp vướng trong công tác bảo tồn vì là di sản chưa xếp hạng.  Ảnh:  Việt Linh
 
Cây cầu Long Biên trải qua hơn một thế kỷ tồn tại đã là một phần ký ức của Hà Nội, nhưng khi công năng sử dụng về giao thông bị hạn chế, đã từng có dự án dỡ cầu đặt xuống bãi giữa sông Hồng để trưng bày. Các nhà văn hóa lên tiếng bảo vệ cây cầu, thì nhiều ý kiến cho rằng cầu Long Biên chưa được xếp hạng di tích nên không nằm trong diện được bảo vệ nguyên vẹn như Luật Di sản quy định. “Chúng ta có thể hình dung ra một viễn cảnh buồn khi mỗi sáng thức dậy, người Hà Nội không thấy cầu Long Biên soi bóng trên sông Hồng, có lẽ sẽ bàng hoàng chẳng kém người Pháp không thấy EiFfel trên nền trời Paris hay người Nga không thấy mái củ hành nhà thờ thánh Basil trên Quảng trường Đỏ” – KTS Trần Huy Ánh nhấn mạnh. Rất may là đến nay cầu Long Biên vẫn còn đó và trở thành một di sản trong lòng Hà Nội.
Chấp chới luật bảo vệ
Ở Hà Nội cũng từng có tình trạng di sản kiến trúc đô thị không có danh hiệu nên bị xâm hại. Trường Đại học Dược ở 19 Lê Thánh Tông do KTS nổi tiếng Ernest Hébrard thiết kế, đã bị phá khuôn viên khi một phòng thí nghiệm được xây trong sân hồi đầu năm 2013, trong khi nơi này là tiêu biểu của phong cách kiến trúc Đông Dương.

Khi đó, công trình này không phải di tích có danh hiệu, cũng không thuộc một danh sách cần bảo tồn nào. Các hoạt động bên trong công trình này cũng tạo ra nhiều tranh cãi. Các giảng đường Ngụy Như Kon Tum, hay giảng đường Lê Văn Thiêm… đều mang kiến trúc rất đặc trưng của Pháp, với sinh viên trường Đại học Tổng hợp qua nhiều thế hệ, thì không gian này là thánh đường của sinh viên, chỉ có thể được bước đến khi có các sự kiện trao bằng tiến sĩ hoặc hội thảo khoa học lớn. Thế nhưng, năm 2016, trường Đại học Tự nhiên đã ngang nhiên cho thuê giảng đường Ngụy Như Kon Tum làm nơi biểu diễn nghệ thuật vào mỗi tối thứ Bảy và Chủ nhật. Thậm chí, một đám cưới của cặp đôi trong showbiz cũng được tổ chức ở đây. Nếu chiếu theo luật, khó tìm được quy định cấm, chỉ đến khi các nhà khoa học, nhà văn hóa như GS Phan Huy Lê, GS Nguyễn Minh Thuyết, GS Hà Minh Đức… lên tiếng phản đối, thì việc xâm phạm di sản mới lắng xuống.
Cuối năm 2013, UBND TP Hà Nội xây dựng và ban hành danh sách có tên Các công trình kiến trúc khác xây dựng trước 1954 cần được bảo tồn cùng với trường đại học. Trong danh sách này còn có nhiều công trình khác, trong đó có Nhà hát Lớn Hà Nội, Bảo tàng Lịch sử quốc gia và trụ sở Bộ Ngoại giao, Phủ Chủ tịch, trụ sở Bộ Tư pháp, trụ sở Báo Văn nghệ quân đội, tháp nước Hàng Đậu, nhà thờ Cửa Bắc, cầu Long Biên, trường THPT Chu Văn An, nhà tù Hỏa Lò, nhà thờ Hàm Long, ga Hà Nội… Cùng với danh mục các công trình kiến trúc khác xây dựng trước năm 1954 cần được bảo tồn, Hà Nội cũng công bố danh sách biệt thự cũ. Cả hai danh mục trên đều thuộc nhóm phụ lục của Nghị quyết về việc ban hành danh mục phố cổ, làng cổ, làng nghề truyền thống tiêu biểu, biệt thự cũ, công trình kiến trúc khác xây dựng trước năm 1954 và di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn Thủ đô cần tập trung nguồn lực để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. Nhưng danh mục này mới chỉ bảo tồn được phần vỏ, còn phần lõi với những hoạt động di sản chưa có quy định cụ thể.
Sau danh mục Các công trình kiến trúc khác xây dựng trước 1954 cần được bảo tồn công tác gìn giữ di sản ký ức Hà Nội phần nào thay đổi. Bên cạnh đó, TP Hồ Chí Minh lại vấp vấp, đặc biệt là việc phá dỡ Dinh Thượng Thơ (quận 1, TP Hồ Chí Minh) khiến dư luận lo lắng di sản ký ức đô thị của TP ngày một vắng bóng, thế mới thấy những di sản không là di tích, chưa được liệt vào “danh sách bảo tồn” đều có nguy cơ xóa sổ nếu chính quyền đô thị không quan tâm gìn giữ.
Ứng xử linh hoạt
KTS Lê Thành Vinh - nguyên Viện trưởng Viện Bảo tồn di tích đánh giá: Chúng ta đang khá cứng nhắc khi phân loại và tiếp cận di sản. Tiếp cận một di sản, dù được công nhận hay chưa, trước hết, phải tôn trọng và ứng xử khách quan, nhân văn. Nếu nhìn nhận giá trị di sản chỉ dựa trên trên phương diện hành chính (xếp hạng) sẽ dễ dẫn đến cực đoan. Bởi trong thực tế, nhiều di sản chưa được xếp hạng, nhưng giá trị văn hóa, lịch sử của nó là không thể phủ nhận, chưa kể, còn có nhiều di sản khác có vai trò quan trọng trong cấu trúc không gian, tạo lập giá trị lịch sử, văn hóa. Khắc phục tình trạng này, cần có những danh sách khác, những cách phân loại khác để khẳng định giá trị của các di sản phụ trợ thông qua việc bổ sung các quy định chi tiết hơn về di sản đô thị, các nhân tố cấu thành di sản đô thị trong Luật Di sản văn hóa. Bên cạnh đó, trong phạm vi đô thị của mình, nhà quản lý ở các góc độ đô thị, kiến trúc, văn hóa… cũng cần có những quy định phù hợp để giữ lại giá trị của các nhân tố đã trở thành di sản.
Phó Tổng thư ký Hội Khoa học lịch sử Việt Nam - TS Nguyễn Thị Hậu cho rằng: Không bảo tồn di sản văn hóa tức là đang xóa bỏ lịch sử của vùng đất đó. Trong khi nhiều di sản văn hóa còn chưa được kiểm kê, xác định giá trị, có biện pháp bảo vệ, các cơ quan truyền thông cần phát huy vai trò đặc biệt của mình bằng việc thông tin kịp thời những kiến thức tri thức khoa học mới về di sản, phản ánh ý kiến nhiều chiều từ người dân, nhà khoa học, nhà quản lý, nhà đầu tư… để ngăn chặn những hành vi vi phạm hay phá hoại di sản văn hóa.
Hà Nội với bề dày nghìn năm tuổi sẽ không chỉ quan tâm gìn giữ các công trình kiến trúc của triều đại phong kiến Lý, Trần, Lê, mà cả những giá trị di sản kiến trúc đô thị hiện đại, để TP luôn sống động. Muốn làm được điều này, ngoài việc đưa các công trình vào danh mục bảo vệ thì cần có sự cẩn trọng mỗi khi định thay đổi hoặc điều chuyển một công trình di sản chưa được xếp hạng di tích.
Nguồn: http://kinhtedothi.vn

Bài viết liên quan